چگونه می توان شیر با کیفیت خوب تولید کرد!!!!!!!!!!

چنانچه بخواهيم باين سؤال پاسخ دهيم بايستي مشخص كنيم چه هدفي را دنبال ميكنيم بايد بگوئيم هدف رساندن كيفيت شير خام دريافتي كارخانجات فرآوري در حد استاندار ملي است .
مشخصات كيفي شيرخام استاندارد براي تحويل به كارخانه بشرح زير است :
1- در داخل دامداري شرايطي فراهم گردد كه شير توليدي داراي رنگ ،‌بو،‌وطعم طبيعي باشد .
2- شير توليدي كاملا‌تميز بوده وعاري از مواد خارجي باشد.
3- شير توليدي يخ نزده باشد ولي دماي آن حداكثر 5 ساعت پس از دوشش به 4 درجه رسيده باشد.
4- عاري از مواد خنثي كننده و ضد عفوني وآنتي بيوتيك ومواد بازدارنده رشد ميكروبي وآغوز باشد.
5- وزن مخصوص يا دانسيته شير درماي 15 درجه معادل 290/1 تا320/1 باشد .
6- نقطه انجماد شير در شرايطي طبيعي 540/ - 530/. درجه سانتيگراد باشد.
7- اسيدیته شير خام حداكثر 16 درجه دور نيك باشد.
8- چربي شير حداقل 2/3 درصد باشد.
9- ماده خشك بدون چربي حداقل 5/8 درصد نسبت وزني باشد.
10- پروتئين شيرخام حداقل 3 درصد باشد.
11- توتال كانت شيرخام يك ميليون باكتري باشد و سوماتيك سل كانت بيش از 400 هزار نباشد.
12- زمان تست ردوكتاز حداقل 2 ساعت باشد.
13- در مقابل الكل 68 درجه پايدار باشد.
براي رسيدن به مشخصات بالاراه طولاني را بايستي طي كرد . خوشبختانه قسمتي از اين راه در ايران بخصوص در استان فارس طي شده كه نمودارها وگزارش هاي شركت سهامي صنايع شيرايران مويد اين امر است . اما متاسفانه در ساير كارخانجات بعضا‌هنوز قدمهاي اوليه را برنداشته اند و نياز به اعمال ضوابط قانوني بر حسب آئين نامه هاي اجرائي دامپزشكي است.
راههاي دستيابي به شيرخام استاندارد.
راههاي دستيابي به اين هدف دو دسته هستند . يكي از كارههاي اصلي و اصولي است كه پايه هاي اساسي وكليدي را تشكيل ميدهند . ديگري اقدامات اجرائي براي رسيدن به كارهاي اصولي وپايه ایست .راه كارهاي اصلي عبارتند از :
1-آموزش
2- رعايت بهداشت در كليه مراحل توليد و جمع آوري .
3- خنك كردن شير بلافاصله پس از دوشش.
4- كم كردن فاصله زماني دوشش تا تحويل شير.
1- بازنگري و تغيير سيستم مديريت مراكز جمع آوري شير.
2- برقراري جوائز بهداشتي وجرائم تقلب.
3- تداوم در اجراي برنامه ها وثبات در دستورالعمل ها.
براي رسيدن به اهداف بالا بايستي اقدامات اجرائي زير انجام پذيرد.
آموزش
مهمترين اصل دستيابي به هدف استاندارد كردن شير تحويلي به كارخانجات آموزش مسئولين فني دامداريها ‌شير جمع كن ها ، مسئولين فني ومديران و خدمه هاي مراكزجمع آوري شير ومديران و اعضاء ‌تعاونيهاي دامداران ، آموزش راننده ها در مقاطع مختلف جمع آوري حمل به مراكز جمع آوري رانندگان حمل شير به كارخانجات و آموزش پرسنل بهبود شير و آزمايشگاه كارخانجات است .
آموزشها ميتواند از طريق مختلف تشكيل كلاس هاي حضوري ، انتشار بولتن، ‌پوستر نشريه، ‌فيلم و اسلايد ،
برنامه هاي راديوئي ،‌تلويزيوني ، مجلات .مقالات وغيره باشد.مطالب آموزشي شامل : ‌مشخصات استاندارد شيرخام ‌شناسا ندن عوامل آلوده كننده شير درجايگاه دام و در شيردوشي رعايت بهداشت در مراكز جمع آوري شير،‌ نحوه حمل ونقل شير ، آموزش شستشو ظروف و وسائل در شيردوشي CIP شيرسرد كن وتانكر حمل شير ،‌نحوه سردكردن شير و نحوه كار با دستگاههاي برودتي وشيردوشي تاثير بيماريها ،‌تغيير كيفيت و كميت شير بخصوص ورم پستان ،‌ تاثيرتغذيه در كيفيت شير و نحوه انبار كردن علوفه ،‌تاثير آغوز وداروها ومواد شيميائي در كيفيت شيرو اثرات نامطلوب آنها بر بهداشت عمومي ،‌تقلب هاي شير و……..
افزايش اقتصادي كسب جوائز درآمد حاصل از آن بطور سالانه و افزايش شير با كيفيت مناسب و غيره……….
رعايت بهداشت دركليه مراحل توليد وجمع آوري.
مهمترين وعمده ترين اصلي كه بايستي در كليه مراحل توليد تا جمع آوري و حمل ونقل تا تحويل شير به كارخانه رعايت شود مسئله بهداشتي شير است . براي دستيابي به اين هدف بايستي اقدامات زير انجام داد.
1- جلوگيري از كپك زدگي علوفه در دامداري كه ميتواند باراحتي به انبار كردن صحيح علوفه ميسر گردد . ازدو جهت مفيد است . اول آنكه ارزش غذائي علوفه كاهش نيافته درنتيجه هزينه توليد شير افزايش نخواهد يافت .دوم آنكه سموم حاصل از فعاليت كپك ها و قارچ ها كه مهمترين آنها آفلاتوكسين است وارد شير نميشود وخطرات بهداشتي براي مصرف كننده ندارد .
2- رعايت موازين بهداشتي در اصطبل است كه شامل نظافت كف اصطبل ها بخصوص خشك بودن دام.
3- رعايت موازين بهداشتي هنگام شيردوشي است از جمله شستشوي پستان با آب ولرم و خشك كردن آن قبل از شيردوشي . تخليه قطرات اوليه شير پستان در ظرف ديگري كه بعدا‌دور ريخته ميشود زيرا قطرات اوليه شير حاوي تعداد زيادي باكتري مي باشد و با استفاده از استريپ كاپ ميتوان بيماري ورم پستان را تشخيص داد . استفاده صحيح از شيردوشي و جلوگيري از دوشش پستان خالي از شير ، ضد عفوني كردن خرچنگي پس ازدوشيدن هر راس گاو ، ‌استفاده از محافظ سرپستانك (teatgard ) يا ضد عفوني سر پستانك ها پس از خاتمه شيردوشی.
4- تغذيه دام خارج از شيردوشي : پس از شيردوشي سر پستانكها و اسفنكتر و ماهيچه هاي پستان در اثر ترشح هورمون اكسي توسين (oxitocin ) و كشش آنها در اثر دوشش شل است و مجراي پستان باز بنابراين نبايستي اجازه داده شود كه گاو بخوابد زيرادر اثر تماس با كف اصطبل و كود و موادو فضولات سبب نفوذ عوامل عفوني بداخل مجرا و آلوده شدن مجرا ميشود و سبب نفوذ عوامل عفوني بداخل مجرا وآلوده شدن شير وموجب ورم پستان ميشود براي جلوگيري از خوابيدن گاو را با موادغذائي مورد علاقه اش كه معمولا‌مواد سيلو شده .كنستانتره يا يونجه است تغذيه ميكنند وتا مدت يكساعت گاو سرپا نگه ميدارند.
5- شستشوي CIP كامل دستگاه شيردوشي ، شيرسرد كن ، ظروف و تانكر حمل شير پس از هر بار استفاده بسيار مهم است مواد مورد استفاده در شستشو از اهميت زيادي برخوردار است.
روش CIP به اين شرح است :
- آبكشي با آب سرد در ابتدا ( آب گرم موجب انعقاد شير و ايجاد لخته شير در مسير ميشود).
- شستشو با مواد پاك كننده وبرطرف كننده چربي.
- آب كشي.
- شستشو با محلول سود سوز آور با درجه حرارت 70درجه سانتيگراد.
- آب كشي با آب داغ.
- آب كشي با آب ولرم.
- درهر هفته يك بار با اسيد نيتريك بمنظور برطرف كردن اجرام معدني شستشو ميدهند.
- هريك از مراحل بالا زمان خاصي بايد بطول بيانجامد.
- مواد شوينده بايستي طبق دستورالعمل شركت سازنده و از مواد مجاز باشد.
6- استفاده از لوله اتصالات و پمپ هاي استيل در مراكز جمع آوري شير و در اتاق شيردوشي دامداريهاي صنعتي.
7- تحويل شير دردونوبت مانع از باقيماندن شير دردامداري وترشيدگي آن ميشود بخصوص در دامدرايهاي سنتي كه فاقد امكانات براي سردكردن شير هستند. اغلب مشاهده شد بيش از 12 ساعت شيردر محيط آزاد در ظروف
( مناسب يا نامناسب)‌رها شده است كه باكتريهاي شير و باكتريهاي محيط تكثير مي يابند وموجب فساد شير ميشوند بايستي زمينه هائي فراهم گردد تا دامداران بتوانند بلافاصله پس ازدوشش شير توليدي را به مراكز جمع آوري شير تحويل دهند.
پيشنهاد
طي جلساتي كه نگارنده با كميته بهبود كيفيت شيراستان فارس داشته باين نتيجه رسيدند كه بمنظور جمع آوري شير از روستاها وايجاد اشتغالزائي براي جوانان ديپلمه روستائي تانكرهاي500 ليتري تا 1000ليتري مجهز در محيط مناسب در يكي دو روستا نزديك هم تعبيه شودودامداران روزانه خود شيرراتحويل دهند وشير جمع كن ها يا همين افراد ديپلمه شير را با تانكر به نزديكترين مركز جمع آوري شير حمل نمايند.
8- وجود يك چك ليست بهداشتي در محل شيردوشي دردامداري ومركز جمع آوري شير براي كارگران شيردوش وشير جمع كن باعث جلوگيري اشتباهات و يا فراموشي كاري آنها ميشود اين چك ليست شامل اقداماتي باشد كه كارگر از ابتدا تا انتهاي ساعت كاري خود بايستي انجام دهد ضمنا‌با خودكار هر كدام از موارد را تيك يا علامت بزند.
9- متاسفانه در برخي مراكز جمع آوري شير مشاهده ميشود شير جمع كن ها يا دامدران شير تحويلي را با ظروف پلاستيكي وغير بهداشتي حمل وتحويل مينمايد . لازم است از ابتداي شيردوشي شير در بيدونهاي آلومينيومي در اندازه هاي مختلف دوشيده ونگهداري و حمل شود .حمل شير از مراكز به كارخانه حتما بايستي با تانكرهاي استيل دوجداره باشد.
10- از تحويل گرفتن شيردامهاي بيمارو تحت درمان با آنتي بيوتيك يا شير ‌آغوزي خودداري شود وافراد خاطي را آموزش داده و درصورات تكرار جريمه كرد بموجب آئين نامه اجرائي دامپزشكي مسئولين فني بهداشتي ونمايندگان دامپزشكي در محل بايستي اينگونه شيرها را معدوم كنند.
11- در مراكز جمع آوري شير طوري عمل شود كه پس از تخليه شير تانكر یا بيدون ها در همانجا شستشو سپس تحويل دامدار شود
12- يكي از مهمترين عوامل ايجاد كننده آلودگي در شيرخام كه معمولا‌به چشم نمي آيد و حتي برعكس عامل نظافت تصور ميشود استفاده از آب آلوده است دراكثر روستاها آب لوله كشي وجود دارد ولي آلودگي آب تحت كنترل بايستي با شد و در دامدرايها و مراكزي كه مستقيما‌ از آب چاه براي شستشو استفاده ميكنند نيز بايستي پس از آزمايش آب در صورت قابل شرب بودن تصفيه يا كلرزني شود .لازم است اين مورد در آموزش ها گنجانده شود.
13- از ايجاد گرد وغبار وتردد مگس وپرندگان و غيره در اتاق شير دوشي و مركز جمع آوري شير جدا‌جلوگيري شود همراه اين عوامل باكتريها و اسپور يا هاگ باكتريها وارد شير ميشود كه بعدا‌حتي در حرارت شديد استرليزاسيون نيز اين هاگ ممكن ست از بين نرود بلكه فعال شده و بعدا‌ سبب آلودگي و انتقال بيماري مصرف كننده شود.
14- اما گاهي اوقات منشاء ‌قسمتي از آلودگي به كارخانجات شير برميگردد از جمله استفاده از ظروف
نمونه برداري كه در محل دريافت شير مورد استفاده قرار ميگريد گاها‌با زمين و ديوار و خاك تماس دارد يا پس از نمونه برداري از شير يك دامدار شستشو نشده ومجددا‌براي تانكر ديگر استفاده ميشود. بعلاوه تانكرهاي حمل شير بعد از تخليه در كارخانه بايستي در محل كارخانه CIP شوند كه بدلائل مختلف ناقص يا اصلا ‌انجام نميشود.
خنك كردن شير بلافاصله پس از دوشش
شير توليدي درهنگام خروج ازبستادن درجه حراراتي معادل بدن دام 5/38-5/37 درجه سانتيگراد دارد اين درجه حرارت در محيط آزاد شرايط مناسبي براي رشد و تكثير باكتريهاي مزوفيل (‌مياندوست )‌دارد اين باكتريها ميتوانند بيماريزا يا گندرو باشد بنابر اين بايستي بعد از دوشش تا 4 درجه سانتيگراد خنك شود ودرتمام طول مدت از توليد تا حمل به مراكز جمع آوري شير و از آنجا تا كارخانه وتا مصرف در همين درجه نگهدراي شود.
كم كردن فاصله زماني دوشش تا تحويل شير
1- شير دوشيده شده از پستان سالم تقريبا‌عاري از باكتري است تا مدتي پس از دوشش ـ(‌حدودا‌دو ساعت يا بعضا‌گفته شده شش ساعت)‌در اثر وجود آنزيم لاكتورپراكسيداز سبب جلوگيري از تكثير باكتريها ميشود . اگر در همن مدت شير سرد شود وبه درجه حرارات 4 درجه برسد تامدتي كه شير به كارخانه تحويل گردد از تكثير و افزايش اين باكتري جلوگيري شده است .
2- تحويل شير دردونوبت . چنانچه دوشش شب و صبح روز بعد به مركز جمع آوري شير يا كارخانه تحويل شود ( بدون خنك كردن )و دوشش صبح پس از سپري شدن زمان تاثير آنزيم لاكتوپراكسيداز (LP ) در گرماي روز به مركز تحويل شود عامل زمان در اختيار باكتري ها قرار خواهد گرفت تا بسرعت امكان تكثير را بدست آورند .
براي حذف عامل زمان از چرخه تكثير باكتريها لازم است شير بلافاصله پس از دوشش خنك شود و چنانچه دامدار راسا‌وسائل سردكننده در اختيار نداشته باشد بايد فورا‌پس از دوشش شير را به مراكز جمع آوري تحويل دهد بدين ترتيب لازم ميگردد كه مراكز جمع آوري شير روزانه دو نوبت شير توليد دامداران را دريافت نمايند وزمان دريافتي بايستي با هماهنگي دامدار باشد بطوريكه بلافاصله پس از خاتمه از دوشش حمل وتحويل گردد.
بازنگري و تغيير سيستم مديريت مراكز جمع آوري شير
فكر احداث مركز جمع آوري شير زماني آغاز شد كه كارخانجات شير بزرگ در شهرهاي بزرگ احداث گرديد به عبارت ديگر بازار خريد و مصرف شير از دامداران روستائي فاصله گرفتند و حمل مقادير اندك شير از روستاهاي دور يا تقريبا دور به كارخانجات شير مقرون بصرفه نبود از طرف ديگر دامداران صنعتي موجود به آن اندازه شير توليد نمي كردند كه بتوانند تمامي ظرفيت كارخانجات تازه احداث شده را تكميل و توليد را اقتصادي نمايند . لذا بنظر مي رسيد كه حلقه اي در زنجير توليد ، فرآوري و توزيع شير مفقود گرديده وآن حلقه جمع آوري شير است كه زنجيره توليد ،‌جمع آوري ‌فرآوري وتوزيع شير را تكميل مي نمايد .
اين مراكز در روستاها ونزديك به محل دامداريهاي خرده يا احداث مي گردد بدين منظور مكاني بصورت بهداشتي از نظر كاشي كاري ديوارها ، ‌موزائيك سقف نقاشي شده ، سيستم جمع آوري فاضلاب ، لوله كشي آب بهداشتي آب گرم كن وغيره بازسازي ميشد سپس انشغاب برق سه فاز خريداري و خط دريافت شده در آن نصب ميگردد اين خط شامل طشتك دريافت جهت تخليه شير دامدار قپان توزين شير پمپ جهت انتقال شير و بالاخره شير سردكن با مخازن 5/2 تن كه داراي دستگاه اپراتور متصل به كمپرسور و تبادل دما در ديواره مخازن وتجهيزات برودتي است . براي تغيير در سيستم مديريت مراكز جمع آوري شير بايستي اقدامات زير انجام شود:
1- شوراي صدور پروانه استانها واقع در سازمان جهاد كشاورزي استان متشكل از نمايندگان اداره كل دامپزشكي و معاونت امور دام و رياست سازمان وافرادي از ادارت تابعه برحسب ضرورت ودبير شورا از دفتر صدور پروانه وجود دارد اين شورا برحسب نياز مناطق بخشها وروستاها نياز سنجي مراكز جمع آوري شير را انجام ميدهد و براي متقاضيان پروانه و مجوز احداث مركز جمع آوري شير صادر مي نمايد برحسب نقشه و مشخصات و اقداماتيكه سازمان دامپزشكي كشور پيش بيني كرده مي بايستي متقاضيان مركز را احداث نمايند. حسن اين كار آن است كه مراكز جمع آوري شيريكه از قبل احداث شده وفاقد شرايط بهداشتي است كه ميبايستي بتدريج تحت نظارت بهداشتي دامپزشكي قرار گيرند و با اخذ پروانه تاسيسات جديد برقرار نموده وبهداشتي شوند.
2- استخدام مسئول فني براي مراكز حسب آئين نامه اجرائي كنترل بهداشني تردد ، نقل وانتقال واردات وصادرات دام زنده وفرآورده هاي خام دامي موضوع بند( د) ماده 3 و بند( ب) ماده 5 قانون سازمان دامپزشكي كشور.كليه مراكز توليد وجمع آوري و فرآوري و توزيع دام وفرآورده هاي خام دامي بايستي تحت نظارت بهداشتي دامپزشكي باشند و حمل ونقل آنها با صدور مجوز بهداشتي صورت پذيرد . بنابراين هم در احداث و هم نظارت بهداشتي اين مراكز تحت نظر دامپزشكي قرار ميگرد حسن اجراي اين كار آن است كه شيرهاي غير قابل مصرف و غير بهداشتي را از شيرهاي قابل مصرف و بهداشت تفكيك ميشوند و با مجوز بهداشتي وسلامت به كارخانجات تحويل ميگردد.
3- حذف واسطه ها : يكي از عوامل مهم كاهش كيفيت شير خريداران دوره گرد هستند كه به قيمت كم از دامداران روستائي شيررا خريداري وتا تحويل شير مدتي در روستاها گشت زني وفاصله زماني دوشش وتحويل را افزايش ميدهند ودراثر عدم رعايت شرايط حمل شير سبب كاهش كيفيت شير وآلودگي شير ميشوند براي توجيه اشتباهات خود شير را دستكاري واقدام به تقلبات مي كنند وبه قيمت دولتي به مراكز بفروش مي رسانند.
امروز خوشبختانه با هوشياري دامداران سبب تشكيل تعاونيهاي دامداري و تعاونيهاي حمل شير كرده اند كه اين موضوع باعث شده دست واسطه ها وافراد سود جو و مخرب از اين سيستم كوتاه شود دراين راستا بايستي دست اندركاران صنعت شير ومسئولين حمايت هاي بيشتري داشته باشند تا نسبت به هدايت دامداران وتشكيل تعاونيها سرعت بيشتري داشته باشد.
4- پرداخت جوائز بهداشتي توسط مراكز جمع آوري شير : اصولا‌هدف از تدوين طرحهاي جائزه بهداشتي ارسال پيام وعلامت به توليد كننده است وهرچه اين تشويق وجائزه بيشتر وبالاتر باشد پيام داده ميشود كه توليد مطلوب تر است وچنانچه دامدار در اين راستا سرمايه گذاري نمايد از طريق دريافت جائزه جبران خواهد شد. متاسفانه اين علامات وپيام ها در اكثر موارد به مراكز جمع آوري شير ختم ميشود و به دامدار توليد كننده شير نميرسد چنين مراكزي هميشه دچار مشكل هستند واغلب داراي شير با كيفيت نامناسب و شمارش ميكروبي بالا مي باشند زيرا اداره كننده مركز صد در صد توان كنترل كيفي شير را نداردو 50 درصد كنترل كيفي شير در دست توليد كننده يا دامدار است مسئولين فني مراكز بايستي افرادي باشند كه بتوانند بهر طريق به دامداريها سركشي نمايند يا با مسئولين فني دامداريها ارتباط برقرار كنند و مشكل را به دامدار برسانند وبا خود هدايت گر بهداشتي خوبي براي دامداران باشند.
5- دسته بندي شير از نظر كيفيت :‌يكي از اشكالات مراكز جمع آوري شير مخلوط شدن شيرمرغوب باشير نا مرغوب است .چنانچه دامداراني با رعايت موازين فني و بهداشتي شير با توتال كانت زير 500 هزار توليدکنند اين شير نبايستي با شيرهاي با شمارش ميكربي بالاتر یا نامرغوب مخلوط شود وافراديكه رعايت بهداشت ميكنند بايستي جوائز بهداشت مناسب دريافت كنند زمانيكه اين شير با شيرهاي نامرغوب مخلوط ميشود دو مشكل بودجود ميآيد اول آنكه شيرهاي سالم وبهداشتی با شيرهاي نامرغوب مخلوط شده دوم آنكه جوائزي كه به مراكز تعلق ميگيرد بر روي كليه دامداران آن مركز تقسيم ميشود و حق افراد داراي شير مرغوب ضايع ميگردد.
6- ضرورت داشتن مراكز جمع آوري شير به يك آزمايشگاه كوچك ومجهز: با عنايت به مطالب بالا اصلح است مراكز جمع آوري شير با انجام آزمايش ساده اي مانند تست الكل (‌مخلو ط كردن يا سانتيمتر مكعب الكل اتيليك با يك سانتي متر مكعب شير چنانچه باعث انعقاد شير نشود سالم است ودر غير اينصورت شير ناسالم يا كهنه است ). يا تست ردكتاز و با تست اكوميلك ويا ساير آزمايشات كه امكان آزمايش در مراكز جمع آوري شير وجود دارد انجام شود تا شير مرغوب وشير نامرغوب (‌ولي قابل دريافت در دو مخزن جداگانه نگهداري گردند.

برقراري جوائز بهداشتي وجرائم تقلب
در اكثر كشورهاي توليد كننده پرداخت جائزه ويا كسر جريمه رواج دارد دليل اصلي اين موضوع آنست كه اگر چه شير توليدي همه گاوها رنگي مشابه دارد لكن تركيبات و كيفيت آن مي تواند با يكديگر تفاوت فاحش داشته باشد واين تفاوت ها در آزمايشگاه بخوبي مشخص شده وتاثير مطلوب ويا نامطلوب خود را بر روي كيفيت محصولات فرآوري شده (‌پنير ،خامه ،‌كره و….)‌وراندمان توليد محصول برجاي ميگذارد . لذا نميتوان براي كليه محموله هاي شير تحويلي قيمت يكسان قائل شد ولازم است تفاوت هائي داشته باشند . اين تفاوت قيمت را ميتوان بدو عامل تقسيم كرد.
الف- كيفيت شيميائي
ب - كيفيت بهداشتي
1- كيفيت شيميائي : عبارتست از اجزاء‌تشكيل دهنده شير است كه در توليد محصولات لبني نقش مهمي ايفا مي نمايند.همانند چربي ،پروتئين ،‌قند (‌لاكتوز)‌مواد معدني كه اگر مجموع اين مواد نسبتا‌زياد باشد ومقدار آب شير كم باشد ارزش غذائي آن براي مصرف كننده بيشتر است .دراكثر كشورها پرداخت بهاي شير ارتباط تام با اجزاء‌آن دارد ممكن است فقط چربي و ماده خشك شير تعيين كننده قيمت باشد ويا پروتئين و چربي ويا هر سه ماده خشك پروتئين و چربي ملاك تعيين قيمت و پرداخت باشد .
2- كيفيت بهداشتي : منظور از كيفيت بهداشتي كليه عواملي است كه در فساد شير و سلامت مصرف كننده آن دخالت دارندو اين عوامل عبارتند از باكتريهاي بيماريزا براي انسان و دام و باكتريهاي ساپروفيت يا غير بيماريزا كه سبب تجزيه وتخريب پروتئين و مواد شير ميشوند كه با آزمايش PLATECOUNT مشخص ميشود عامل ديگر وجود مواد خارجي موجود در شير است كه بايستي دامدار شير را صاف كرده باشد كه ميتوان با آزمايش رسوب (SEDIMANT) آنرا مشخص كرد.
فعاليت باكتريهاسبب از بين رفتن تركيبات شير وتخريب آنزيمها از جمله لاكتو پراكسيداز شير كه يك ماده نگهدارنده شير درمقابل باكتريهاست ميشود. با آزمايش ردوكتاز نيز مشخص ميشود . امروزه با آزمايش تست پليت كانت ويا تعيين توتال كانت از تست ردكتاز استفاده نميشود.
عامل غير بهداشتي ديگر وجود گلبولهاي سفيد و سلولهاي ديواره مجاري پستان به تعداد بيش از 400 هزار در شير است كه اغلب در اثر بيماري ورم پستان بوجود ميآيد و با آزمايش شمارش گلبولهاي سفيد وسلولهاي شير (Somaticcellcount)‌يا SCC مشخص ميشود.
موارد ديگري نيز كه دراثر تقلب سبب تغييراتي در شير ميشوند وسبب تغيير رنگ و بو طبيعي . دانتسه يا وزن مخصوصي ونقطه انجماد و PH يا اسيد یته شير ميشوند نیز وجود دارد ويا وجود مواد آنتي بيوتيك در اثر بيماري دام وتجويز آن يا اضافه كردن مواد عمدي براي كاهش آلودگي شير ميشوندبایستی نيز در نظر گرفت اين مواد در تعيين قيمت شير وخريد يا عدم خريد شير تاثیردارد .
بدين ترتيب هنگام تعيين قيمت شير بايد چربي وپروتئين وتناژ و هزينه حمل مد نظر قرار گيرد وبرای ترغيب دامدار به توليد شير بهداشتي لازم است حداقل عوامل زيردر نظر گرفته شود.
- شمارش ميكروبي 15درصد
- رسوب مواد خارجي(Sedimant) 1درصد
- شمارش گلبولهاي سفيد وسلولهاي پستاني (Somaticcellcont) 2درصد
- درجه حرارت شير
- بهداشتي بودن وداشتن پروانه تاسيسات مناسب مركز جمع آوري شير 1درصد
چنانچه اين موارد درنظر گرفته شود وبراي آنها جائزه اي پرداخت گردد در كيفيت شير تاثیر خواهد داشت.

منبع: http://www.sbvet.ir

بيماري ورم پستان و بهداشت پستان دام

مقدمه
واژه ورم پستان به التهاب غده پستاني بدون توجه بعلت آن اطلاق ميشود كه بوسيله تغييرات فيزيكي شيميائي ومعمولا ميكربي شير وهمچنين تغييرات حاصل از بيماري در بافت غده پستاني مشخص ميشود
مهمترين تغييراتيكه در شير ايجاد ميشود عبارت است از:
تغيير رنگ وجود لخته و پيدايش تعداد زيادي لوكوسيت ( گلبول سفيد)با علا ئم تورم گرمي درد وسفت شدن غده پستاني كه بوسيله آزمايش ظاهري شير ميتوان آ نها راتشخيص داد . موارد زيادي از ورم پستانها را بسهولت نميتوان مشخص كرد بطوريكه داراي نشانيهاي درمانگاهي نيستند (ورم پستان مخفي) دراين نوع ورم پستانها به آزمايش غير مستقيم يعني شمارش گلبولهاي سفيد متوسل ميشوند
اپيدميولوژي :
ورم پستان درتمام حيوانات پستاندار ماده بروز ميكند ولي در گاوهاي شيري داراي اهميت اقتصادي است وآنهم بعلت خساراتي است كه به صنعت توليد شير وفرآورده ها ي آن وارد مي شود . البته در اثر بيماري ورم پستان تلفات دامي نيز وجود دارد لكن زيا ن اقتصا دي آ ن مربوط به تلفا ت به تنها ئي نيست بلكه كاهش مقدار شير پستان مبتلا و اختلال در فر آوري شير عمده ترين خسارات را تشكيل ميدهد . از جمله خسارات ديگر آن انتشار ورم پستان در ساير دامها ي گله وبعضا ايجاد گلو درد استرپتوكوكي ويا سل و بروسلور در انسا ن است
شيوع بيماري ورم پستان در اغلب كشورهاحدود 40 در صد است كه در بعضي از كشورها تا 25 در صد آنرا كاهش داده اند .
بطور متوسط ابتلا هر كارتيه (قسمت ) از پستان به بيماري سبب كاهش 8 درصد توليد شير آن كارتيه ميگردد ويطور كلي در يك گاو مبتلا سبب كاهش 15 در صد از توليدشير ميشود. ازطرفي زيان حاصل از تغييرات تركيب شير مثل كاهش چربي كاهش كازئين ولاكتوز و افزايش سرم شير وپروتئين ها وافزايش كلرور ها نيز بايستي در نظر گرفت .
عوامل ايجاد ورم پستان :
ميكربها يكي از عوامل ايجاد ورم پستان هستند اما بتنهائي بعنوان عامل اوليه اورام پستان نميباشند در بعضي موارد از شير هاي بظاهر سالم هم ميكرب جدا ميشود عوامل ايجاد ورم پستان عبارتند از
1-عوامل مستعد كننده 2-عوامل عفوني
عوامل مستعد كننده :
الف-جراهاتيكه در سر پستانها يا پستان ايجاد ميشود
ب- روش نگهداري (مديريت بهداشت جايگاه .مديريت بهداشت شير دوشي)
پ-حساسيت مربوط به توارث
ت-روش تغذيه :
2-عوامل عفوني
استرپتوكوك ها مثل استرپتوكوك آگالاكتيه استرپتوكوك اوبريس وديسگالاكتيه وفكاليس وپنومونيه
استافيلوكوك ها اورئوس
كلي فرمها اشرشيا كلي اسفروفوروس نكروفوروس يا فزي فرمها
كورينه باكتريها پيو ژنس وبويس
سودو مونا س ها
مايكو باكتريومها توبر كولوسيس (سل)
ميكو پلاسما آگالاكتيه واريته بويس
قارچها كانديدا كريپتو كوكوس تريكوسپرون
باستثنا سل كه از طريق خون انتشار مييابد در ساير موارد عفونت پستان اغلب از طريق مجراي پستان انجام ميگيرد .

عفونت در ابتدا بصورت التهاب مشخص ميشود ولي تا بروز التهاب سه مرحله وجود دارد
1-هجوم 2- عفونت 3- التهاب
هجوم مر حله ايست كه ميكرب از خارج سر پستانها به مجاري شير نفوذ ميكند
عفونت مرحله ايست كه ميكرب رشد ميكند و بافت پستاني را مورد تهاجم قرار ميدهد
التهاب نتيجه رشد ميكرب و افزايش آ ن وتخريب بافت پستاني و نفوذ گلبولها ي سفيد يا لكوسيتها جهت دفع عفونت ميباشد

مرحله هجوم
الف- دراين مرحله بستگي به حضور وتعداد باكتريها ي مولد بيماري در محيط شير دوشي كه معمولا بوسيله مبتلا كردن هر يك از قسمتها ي چهار گانه پستان وميزان آ لودگي پوست و سرپستانها سنجيده ميشود
ب- تعداد دفعا تي كه سر پستانها ي گاو بويژه نوك آ نها با اين باكتري ها آ لوده ميشوند كه وابسته به ميزان رعايت بهداشت در هنگام شير دوشي ميباشد
ج- ميزان ضا يعا ت اسفنكتر سر پستانها كه ورود باكتريها را در مجاري آ نها آ سان ميكند و بستگي به ماشينها ي شير دوشي وميزان كردن نگاهداري ودرست كار كردن ماشين شير دوشي ومراقبت از سرپستانها دارد
د- وضع اسفنكتر0سر پستانها بويژه در مرحله پس از شير دوشي كه عضلات اسفنكتر در استراحت ميباشند وشل بودن اسفنكترها سبب ميشود هجوم ميكربها را هم در نتيجه مكيدن و هم بواسطه تكثير ميكربي به داخل آ سا ن سا زد
ذ- حضور مواد ضد ميكربي در مجرا ي سر پستانها .
2- مرحله عفونت
الف- نوع ميكرب كه قدرت آ نرا در تكثير در شير مشخص ميكند
ب- حساسيت ميكرب عامل در برابر آ نتي بيو تيكها ي مورد استفاده كه ممكن است مربوط به مقاومت طبيعي ويا اكتسابي ميكرب در نتيجه مصرف نا مناسب آ نتي بيوتيكها حاصل شده باشد .
ج- وجود مواد حفاظت كننده در شير (مواد ايمني زا ) كه ممكن است طبيعي باشند يا در نتيجه عفونت قبلي ويا مايه كوبي توليد گردند .
د- وجود تعداد زيادي لوكوسيت كه در نتيجه تورم پستان قبلي ويا ضربه ها ي فيزيكي باشد.
ذ- مرحله شير واري كه عفونت در مرحله خشك شدن پستان با سهولت بيشتري صورت مي گيرد زيرا در آ ن مرحله عمل فيزيكي سيلا ن وخروج شير همراه با عفونت وجود ندارد .
3-مرحله التهاب
الف- بيماري زائي وقدرت هجوم ميكرب .
ب- ميزان حساسيت بافت پستان به ميكرب كه ممكن است از مقاومت در نتيجه وجود پادتن ثابت بافت تا حساسيت شديد در اثر عفونت قبلي تغيير كند .
در مرحله هجوم بهتر از مراحل ديگر ميتوان با توجه به پرستاري و بويژه بكار بردن روشهاي بهداشتي خوب از ميزا ن اشاعه تورم پستان كم كرد .
نشانيها ي بيماري ورم پستان
برحسب حدت وشدت ميكرب كه به پستان هجوم كرده باشد نشانيها ي بيماري متفاوت است التهاب شديد (حاد) فوق حاد كه با مسموميت خوني (سپتي سمي ) وبا واكنش عمومي همراه است يا بصورت التهاب نامشخص (تحت حاد ) يا مخفي ويا مزمن كه بتدريج بافت پستان فيبروزي وسفت ميشود ظاهر ميشوددراين حالات بستگي به نوع ميكرب نشاني متفاوت است
ورم پستان محفي (تحت حاد)
در اين نوع ورم پستان وضع ظاهري شير سالم وعادي بنظر ميرسد ودر دام هيچگونه علائم بيماري بصورت ظاهري ديده نميشود لكن در تركيبات شير تغييرات زير ديده ميشود
-افزايش گلبولها ي سفيد و سلولها ي بافت پستان يا سلولهاي سوماتيك Somatic cell(sc)
-كاهش چربي شير
-كاهش كازئين
-كاهش لاكتوز
-افزايش سرم شير
-افزايش كلرورهادر شير
-افزايش گليكوژن
كاهش توليد شير
در اين مرحله بعلت عدم تشخيص وتوجه نداشتن دامدار به بهداشت شير در اتاق شير دوشي و توام دوشيدن دامها ي سالم وبيما ر سبب اشاعه بيماري به ساير گاوها ميشود بطوريكه ظرف مدت كوتاهي 50 در صد گله به اين نوع ورم پستان مبتلا ميشوند .
ورم پستان مزمن
اين حالت ورم پستان نيز از نظر دامدار تا حدودي نا مشخص است اما اگر دقت شود و آ زما يش ورم پستان استريپ كاپ انجام شود وجود لخته هائي در شير مشخص كننده بيما ريست و تغييرات تركيبا ت شير نيز مانند ورم پستان تحت حاد يا مخفي است اما پيشرفته تر در اينجا سرم شير افزايش يافته و كلرورها افزايش بيشتري دارند . اين نوع ورم پستان معمولأ به درما ن جواب نميدهد در صورت نگهداري گا و در گله سبب پيشرفت بيما ري و سرايت به سايرين ميشود و بايستي دام آلو ده حذف وبه كشتارگاه اعزام شود .
ورم پستان حاد :
در اين حالت پستان داراي التهاب و تورم است واطراف پستان گرم ودام هم تب دارد. در هنگام دوشش دام پاها را بر زمين مي كوبد واحساس ناراحتي ميكند شكل ظاهري شير نيز تغيير ميكند داراي مايع سبز رنگ و رگه ها ي خون ولخته ها ي فراوان است در
آزمايش استريپ كاپ براحتي ميتوان پي به بيما ري برد .گاو بي اشتها وناراحت است . اين گا وها را بايستي بادستگاه شير دوشي تك واحدي و در پايا ن شير دوشي بطور جداگانه روزانه حد اقل سه مرتبه دوشيد تا عفونت در پستان سبب ضايعه پستاني نشود دام را تحت مراقبت دامپزشك قرار ميدهند .شير دوشيده شده به فاضلأب ميريزند وهر دفعه دستگاه را ضد عفوني ميكنند .
ورم پستان فوق حاد :
اين نوع ورم پستان نيز مانند ورم پستان حاد مشخص ودام تب دار وبيما ر پستان دارا ي التهاب است گاو بعلت درد شديد اغلب موارد اجازه شير دوشي نميدهد شير سبز رنگ وداراي رگه ها ي خون و لخته ميباشد . سريعا بايستي گاو تحت مراقبت جداگانه قرار گيرد بعضا بعلت كم توجهي ودر اثر نفوذ عفونت به خون سبب سپتي سمي ميشود و دام تلف مي گردد .
تشخيص آزمايشگاهي وررم پستان :
به سبب تغييرات شيميائي كه در شير ورم پستاني بوجود مي آيد و تاثيردرسيستم فرآوري و پاستوريزاسيون شير ها ي ورم پستاني و بدنبا ل آ ن گا وها ي آلو ده بايستي شنا سائي شوند .
از آنجائيكه بر رسي آزمايشگا هي تعداد زيادي از نمونه ها ي شير گران تمام ميشود توجه زيادي به آزما يش هاي صحرائي بر پايه شناخت تعييرات فيزيكي وشيميائي شير ميشود البته اين آزمايشها غير مستقيم ميباشد وفقط وجود التهاب وتعييرات ظاهري شير را نشان ميدهند و يك آ زمايش هدايت كننده تلقي ميشوند . بدنبال آن بايستي آ زمايش ها ي تشخيص ميكربي و شمارش ميكربي وآ زمايش هاي حساسيت در مقابل دارو ويا وجود آ نتي بيوتيك وآ زمايش هاي تشخيص قارچ انجام شود .
آزمايش استريپ كاپ :
چنانكه ملأحظه شد در ورم پستانهاي حاد يكي از علأئم بيماري وجود رگه ها ي خون ولخته و دلمه همراه با سرم سبز رنگ در شير است .قبل ار آنكه دستكاه شير دوشي را بدام متصل كنيم بايد چند مرتبه جريان شير هر كارتيه را روي صفحه سياه فنجان بريزيم تا عوامل غير طبيعي شير مشخص شود .

آزمايش ورم پستان بروش كاليفر نيائي : California mastitis test - C M T
اين آزمايش تشخيص گاوهاي مبتلأ به ورم پستان مخفي است . در اين نوع ورم پستان چنانكه ملأ حظه شد شير از نظر ظاهر ي سالم و طبيعي بنظر ميرسد و هيچگونه علأ ئم بيماري در گا وممكن است مشخص نباشد ا ما با ريختن مقداري شير درظرف چهار قسمتي از (هر كارتيه در يك قسمت) ورم پستان را تشخيص ميدهيم .
پس از اضافه شدن شير آنرا بمدت 10 الي 20 ثانيه بطور مورب تكان ميدهند تا با معرف مخلوط شود پس از اين مدت در صورت وجود ورم پستان شير لخته و بريده ميشود . هر چه مقدار و غلظت لخته بيشتر باشد شدت ورم پستان و وجود مواد بافتي وگلبولها ي سفيد بيشتر است .
Brabant Mastitis Test ( B M T ) :
اساس اين آ زمايش همان آزمايش تشخيص كاليفرنيائي است ليكن بجاي محلول معرف ـ ژل محتوي معرف در هر قسمت تعبييه شده ريخته و پس از آنكه 2 سي سي از شير اوليه هر كارتيه بر روي آ ن ريخته ميشود آنرا 20 ثانيه تكان ميدهند كه تشكيل رسوب يا ايجاد لخته يا بريدگي شير نشان دهنده ورم پستان است .
Mishigan Mastitis Test (M M T ) ,Negretti Field Mastitis Test (N F M T ), Viscansian Mastitis Test (V M T )
نيز بر اساس همان كاليفرنيا تست است تنها روش بكا ر گيري معرف ها متفاوت است .
آزمايش شمارش سلولهاي سوماتيك (Somatic Cell Count (SCC روش مناسبي براي اندازه گيري كيفيت شير ميباشد .
در حالت عادي در شيرهاي سالم تعدادي سلول كه شامل گلبولها ي سفيد وسلولها ي جدا شده از بافت پستان است در شير وجود دارد و در صورتيكه تعداد آ نها ار حد متعارف( 300000) بيشتر شود نشانه غير عادي بودن شير است .
اين افزايش سلولها در اثر ضربه و نفوذ باكتري وايجاد التهاب ودر نتيجه ورم پستان بوجود ميآيد و سبب كاهش كيفيت شير ميشود .
سه روش متفاوت براي اندازه گيري سلولهاي سوماتيك وجود دارد :
1--روش مستقيم : در اين روش 01/0 ميلي ليتر از شير رادر يك سانتي متر مربع از سطح لام مخصوص شمارش سلولي پخش ميكنند و آنرا خشك و رنگ آميزي ميكنند سلولها ي رنگ شده زا با شما رش گر دستي شما رش مي كنند.
2-روش كولتر : اين روش در اثر عبور سلولها ي سوماتيك از روزنه الكتريكي (الكترود) ايجاد نوسان ولتاژ ميكند وبازائ هر نوسان يك شمارش از شمارش گري كه متصل به الكترود است ثبت ميشود در اين روش ابتدا سلولها توسط فرمالين تثبيت ميشوند .
3-شمارش توسط دستگاه فو سوماتيك: مقدار معيني شير از اين دستگاه عبور ميكند كه با يك بافر ورنگ فلوئورسنت مخلوط ميشود و ‌د. ان. ا هسته سلولها ي سوماتيك را هاي لايت ميكند و يك لأم كه بر روي صفحه دواري قرار دارد دراثر نور ايجاد شده انها را ثبت ميكند و يك كنترولر تعداد سلولها را در هر ميلي ليتر مشخص ميكند .
كشت ميكربي :
روش آ زمايش دقيق و وقت گير است كه بايستي قبل از اتصال دستگاه شير دوشي به كارتيه ها به وسيله يك لوله آزمايش استريل درب دار از هر كارتيه مقدار 30 تا 100 سي سي شير بر داشت .
قبل از نمونه گيري بايد پستان و نوك كارتيه ها را شستشو داد و با الكل 70 درجه نوك پستان را ضد عفوني كرد ه و مستقيما از هر كا رتيه بطور جدا گانه شير بر داشت .
پس از نمونه گيري بايستي سريعا نونه را در كنار يخ به آزمايشگاه ارسال نمود تا شير در آنجا كشت و آنتي بيوگرام گردد .
خسارات ناشي از ورم پستان
1-كم شدن توليد شير
2- هزينه هاي درمان
3- دور ريختن شير حاوي باقي مانده دارو در حين درمان
4- احتما ل از بين رفتن يك يا چند قسمت پستان و يا حذف دام
5- هزينه هاي كا ر گري و دامپزشكي
مهمترين خسارت از طريق كم شدن شير تا حدود 15-8 درصد در طول 7 ماه دوره شير واري است . اگر اين بيما ري در 20 در صد گله وجود داشته باشد خسارت وارده به دامدار 70 در صد ساير هزينه هاست .
هزينه ورم پستان حاد شامل 14 در صد مرگ و مير 8 درصد شير دور ريخته شده 8 در صد درمان است.
هزينه ورم پستان مخفي 70 در صد بعلت نا شناخته بودن و كا هش شير در طول دوره شير واري است .
پيشگيري ورم پستان در گاو :
ورم پستان ناشي از يك سلسله نارسائي ها و سوء مديريت وعوامل محيطي نامطلوب است . عدم موفقيت در ريشه كن كردن ورم پستان نشانه عدم كفايت روش هاي كنترل وپيشگيري است . كنترل وپيشگيري تنها يك عمل نيست بلكه سيستمي است پيچيده و مخلوطي از كليه اقدامات بهداشتي ومحيطي كه بايد قدم به قدم آنرا انجام داد اين اقدامات بايستي اقتصادي ودر شرايط مختلف محيطي و مديريتي قابل اجرا باشد . نظر باينكه توجيه پيشگيري بيماري ورم پستان فقط با توجه به جنبه هاي اقتصادي ميباشد ، لذا هر برنامه اي كه بدين منظور تنظيم ميشودبايد متكي برعملي بودن آن در گاوداري معيني باشد بطور كلي پيشگيري در سطح يك منطقه هدف انجام شدني نيست و برنامه هاي ملي فقط ميتواند بصورت محرك و كمك به گاوداران ويژه اي باشد كه بخواهند در برنامه شركت كنند.
از بين بردن منبع عفونت و همچنين كاهش حساسيت غده پستاني وجلوگيري از سرايت بيماري در يك كارتيه به كارتيه هاي ديگر با هدف برنامه پيشگيري ورم پستان باشد. اگر از طرق بهداشتي باورم هاي مخفي مبارزه شود تجربه چنين نشان داده است كه خود بخود ورم پستان حاد نيز تحت تاثير قرار ميگيرند و درصد وقوع آن پائين مي آيد ولي عكس آن صحيح نيست و مبارزه عليه ورم هاي حاد هيچگاه نميتواند گله را از آلودگي ثانوي مصون دارد. آنچه امروز براي پيشگيري و كنترل ورم پستان بكار ميگيرند روش هاي زير است .
روش اول : پيدا كردن دامهاي مبتلا از طريق يك همه گردي در گله ويا از طريق دفاتر ركورد گيري و بيماري يابي جهت مشخص كردن اورام پستان حاد در اين روش ميتوان تا حدي با بيماري مبارزه نمود اگر چه ممكن است از اين طريق به سطح آلودگي گله پي برد ولي منشاء ‌بيماري را نمي توان مشخص كرد اين روش در دامداريهاي بزرگ بخاطر هزينه زياد عملي نيست واز معايب آن پنهان ماندن ورم مخفي در گله را ميتوان نام برد. اكثر دامداران فكر ميكنند كه با اين روش ميتوان ورم پستانهاي موجود درگله را كشف كرد.
روش دوم : در اين روش صرف نظر از اينكه بيماري در گله باشد و يا نباشد و ياميزان آلودگي آن درچه سطحي قرار گرفته باشد اقدام به يك سلسله عمليات بهداشتي مي كنند . اين روش كه دراكثر دامداريها صرفنظر از كوچكي وبزرگي قابل اجرا است و ديگر نياز به دانستن نوع ميكرب منبع آلودگي نيست اساسا” از 5 قدم اوليه تشكيل شده است كه بعنوان زير بنائي براي از بين بردن آلودگي موجود و آلودگي ثانوي پشنهاد ميشوند.
قدم اول :‌ اطلاع دقيق از نحوه كار سيستم شير دوشي موجود و فراگرفتن راههاي صحيح و طرز كار با دستگاه .
هر دستگاه شيردوشي از قسمتهيا زير تشكيل شده است:
1- پمپ خلاء 2- صافي هوا براي گرفتن بخار موجود در لوله هاي شيردوشي . 3- مخزن شير مندرج 4- ضربان يا پولساتور 5- خرچنگي 6- فنجانك شيردوشي
خلاء همواره در قسمت داخلي فنجانك ها وجود دارد وفقط خلاء‌موجود در اطرف لاستيكها ست كه متناوبا” با هوا عوض ميشود.
قدم دوم : ضد عفوني هر روز ه دستگاه شيردوشي پس از هر شيردوشي و ضد عفوني كردن سرپستان باتركيبات يد دار پس از هر دوشش عمل ضد عفوني سرپستان ها ميتواند توسط دستگاه اتوماتيك و سريع صورت گيرد.
متاسفانه بجز تعداد معدودي از دامداريها توجه خاصي باين امر نمي كنند و كارگر شيردوشي غافل از اينست كه حتي يك قطره شير باقيمانده در نوك پستان كه از طريق دست خود او ويا دستگاه شيردوشي از دام ديگري منتقل شده است مي تواند براحتي از مجراي نوك سرپستان عبور و آن را آلوده كند.
ماده ضد عفوني با مقداري گلسيرين با مواد چربي بر روي پستان سدي را بوجود مي آورند كه از نفوذ باكتريها بداخل جلوگيري مي كند.
قدم سوم : بمحض مشاهده ورم حاد در گله بلافاصله دام مبتلا را جدا ودر محلي جداگانه (‌ترجيحا”‌ بيمارستان )‌ در روي بستر ي خشك همراه با كلش يابستر ضد عفوني شده توسط آهك منتقل نمائيد واز طريق دامپزشك آزمايش هاي تشخيص نوع ميكروب انجام و آنرا مداوا كنيد.
قدم چهارم : تزريق بعضي مواد درماني هنگام خشك كردن كاملا” ‌ضروري است چه اغلب دامها (بيش از 70 درصد ) اگر دراين دوره مداوا نشوند مبتلا به ورم پستان خواهند شد.
قدم پنجم : اگر درمانهاي دامپزشك ومداوا ها پاسخ نداد احتمال وجود ورم پستان مزمن ميرود و براي جلوگيري از سرايت بيماري به ساير گاوها حتما“ دام مزبور را بايستي حذف يا سرپستان آلوده را توسط يك محلول خشك كننده شير آنرا خشك كرد در صورتيكه دام ارزش توليد مثل دارد ميتوان توسط عمل جراحي پستان را برداشت .منحصر ا"جهت توليد گوساله از آن استفاده كرد.
نكات بهداشتي مهم براي جلوگيري از ابتلاء ‌ورم پستان
چهار سد مهم شامل پوسته مقاوم سر پستان ، ماهيچه هاي اطراف نوك پستان ماده كراتيني و دفاع طبيعي توسط گلبولهاي سفيد بطور طبيعي و با رعايت اقدامات سبب پيشگيري ازورم پستان ميشود.
مسئله مهمتري كه كارگر شيردوشي از طريق اقدامات بهداشتي بايستي انجام بدهد تا ميكرب ها از يك سر پستان به بقيه ويا ساير دامها منتقل نشوند از اهميت خاص برخورداراست قبل از شيردوشي حتما” دستهاي كارگران بايستي شسته و ضد عفوني شود دراغلب آزمايش ها انتقال آلودگي حدود 50 درصد از طريق دست هاي آلوده كارگر شيردوش قبل از شيردوشي و حدود 100 درصد از طريق همان دست ها حين شيردوشي گزارش شده است . استحمام هر روزه كارگران كمك مهمي علاوه بر رعايت بهداشت شيردوشي در سلامت خود آنهاست استفاده از چكمه و لباس كار مخصوص در شيردوشي از انتقال بيماري به داخل وانتقال بيماري به خارج شيردوشي جلوگيري ميكند.
استفاده از دستكش هنگام شير دوشي وشستشو و ضد عفوني مرتب دستكش ها انتقال بيماري را 20درصد كاهش ميدهد.
قبل از شيردوشي پستانها بايد دقيقا" شسته و ضد عفوني شوند .شستشوي پستان قبل از شيردوشي براي ازبين بردن فضولات و همچنين براي عمل رگ كردن صورت ميگيرد .اگر شستشو خوب صورت نگيريد بجاي ازبين بردن عفونت وميكرب ها به اشاعه و رشد آنها كمك مي كند . دريك آزمايش نشان داده شد كه استافيلوكوك ها بعداز اينكه دستمال ماساژ پستان آلوده مدت سه دقيقه در محلول ضد عفوني قرارگرفت باز هم زنده مانده بود . استرپتوكوك آگالاكتيه مدت هفت روز بعد از مصرف از روي يك دستمال كه در گوشه سالن شيردوشي افتاده بود بدست آمده . دستمال مزبور را مدت 5 ساعت در هيپو كلريت 2 درصد قرار دادند كه بعد از مدت مزبور هنوز ميكرب فعاليت خود را ازدست نداده بود.
براي كم كردن اين قبيل آلودگيها كاربرد دستمالهاي يكبار مصرف يا حوله هائي كه پس از يكبار مصرف در حرارت ميكربشان كشته شود موثر است .
براي جلوگيري بيشتر از اشاعه ميكرب ها گرفتن و خشك كردن آخرين قطره آب قبل از وصل دستگاه شيردوشي مهم است .يك قطره آب حاوي ميليون ها ميكر ب است كه مي تواند هر لحظه از مجراي سرپستان وارد شده ويا ازطريق دستگاه شيردوشي ديگر دامها را آلوده نمايد.
ضدعفوني فنجان هاي دستگاه شيردوشي
فنجان هاي دستگاه شيردوشي دائما” از دامي باز شده وبه دامي ديگر بسته مي شود اين عمل ميتواند سريعا” آلودگي را درگله اشاعه دهد . بنابراين ضد عفوني كل دستگاه در موقع تعويض از دامي به دام ديگر اگرچه تمامي شيرآنها سالم باشد در جلوگيري از رشد باكتريها موثرمي باشد براي اينكار يك ظرف پر از آب در كنار شيردوشي قرار ميگيرد و پس از هر دوشش و جدا كردن خرچنگي آنها را در ظرف آب محتوي ضد عفوني با آب پاكيزه قرار داده و آنرا شستشو ميدهند سپس ظرف آب را تخليه ومجددا” پر ميكنند .روش خودكاري هم وجود دارد كه بمحض قطع خلاء خرچنگيها از يك لوله آب جهت شستشو ي آنها استفاده شود .
ضد عفوني سر پستانها :
ضد عفوني سر پستان ها با يك ماده ضد عفوني يد دار امري ضروري است براي چسبيدن مواد ضدعفوني به سر پستان از كمي گليسيرين بالا نولين استفاده ميشود كه پوست را نيز مرطوب نگاه ميدارد واثر ضد عفوني كننده را نيز ازبين نخواهد برد . ارزش اين ضد عفوني تا حدي است كه گاهي ميتواند ورم پستانهاي مخفي را از بين ببرد ويا تا يك سوم از كل عفونت ها بكاهد.
شتشوي سالن شيردوشي :
پس از هر شيردوشي علاوه بر آنكه از طريق سيستم CIP لوله ها و دستگاههاي شيردوشي را شستشو و ضد عفوني ميكنند بايستي كف و ديواره هاي سالن شيردوشي و كليه ظروف را شستشو و ضد عفوني كرد.
تغذيه دام خارج از شيردوشي
از آنجائيكه پس از شير دوشي سرپستانكها و اسفنكتر وماهيچه هاي آن دراثر ترشح هورمون اكسي توسين ودوشش شير شل ومجراي پستان باز است پس از خاتمه شيردوشي نبايستي اجازه داده شود كه گاو بخوابد زيرا در اثر تماس با كف اصطبل وكود سبب نفوذ عوامل عفوني بداخل مجرا وآلوده شدن پستان ميشود . براي جلوگيري از خوابيدن گاو ها را با مواد غذائي سيلو شده با كنسانتره پروتئين دار با يونجه ويامواديكه مورد علاقه گاو باشد تغذيه ميكنند تا مدت يكساعت گاو سرپا باشد.
از بين بردن كامل عوامل بيماريزا
1- بستر دام را هميشه بايدخشك نگاه داشت. اگر محيط گاوداري مرطوب است استفاده از خاك اره مضر است و بايد ازكلش كه جاذب الرطوبه است استفاده شود.
2- ضد عفوني بعد از شيردوشي لازم و ضرروي است
3- بعد ازدوشيدن دام ها را توسط ريختن غذا درآخور حداقل بمدت يكساعت سرپا نگاه داريد.
4- بيرون بردن دام براي مدت كوتاهي از سالن وانتقال آنها به يك مرتع غير آلوده جهت هوا و آفتاب خوردن اصطبل وسالن ها در از بين بردن ميكرب موثر است
5- گوساله ها را بايد در باكس هاي انفرادي جداگانه پرورش داده وبا سطل وپستانك دستي شير داد تا از ليسيدن پستانها وتثبيت آلودگي روي بافتهاي پستان جلوگيري شود.
اقدامات مهم و لازم براي دفع آلودگي :
1- عوامل غير بهداشتي در اطراف دام ومحيط را ازبين ببريد.
2- روش دوشيدن و ضدعفوني دستگاه ماشين شيردوشي را تصحيح كنيد.
3- گاوهاي بيمار را جدا كرده و آنها را درآخر شيردوشي ودر صورت امكان با دستگاه تك واحدي بدوشيد و دستگاه را ضد عفوني كنيد
4- پس از پايان دوره شيرواري بايد با آنتي بيوتيك خشك كننده شير گاوها را خشك كرد .
5- دامها ي بيمار مزمن وغير قابل درمان را بايدحذف و به كشتارگاه اعزام كرد.
6- در روش دوشش با دست براي لطمه نزدن به سرپستان بايد روش صحيح شيردوشيدن را ياد گرفت.
نتايج حاصل از پيشگيري واقدامات بهداشتي :
1- تعداد دام مبتلا به ورم پستان حاد كمتر ميشود.
2- شيربخاطر عفونت دور ريخته نميشود.
3- هزينه درمان ودارو و دامپزشك كمتر است .
4- شير بهداشتي و باجايزه بيشتر تامين ميشود (‌افزايش درآمد).

منابع :
1- اورام پستان وبيماريهائيكه بوسيله باكتريها توليد ميشود . تأليف : بلاد هندرسن ترجمه دكتر احمد شيمي
2- بهبود كيفيت شير تأليف اف هاردينگ ترجمه دكتر شهريار دبيريان . مهندس لادن ربيعي
3- بهداشت پستان وشيردوشي نوشته مهندس سيد محمد عتيقه چي
4- بهداشت گاوهاي شيري ترجمه دكتر عليرضا محمود زاده – دكتر مسعود هاشمي
5- بيوسنتز شيردوشي صحيح ورم پستان ترجمه دكتر مسعود هاشمي – دكتر عليرضا محمود زاده
6- شير و بهداشت همگاني نويسنده دكتر گيتي كريم – دكتر عباس فرخنده.

Dairy research & information
Dairy research and develo pment corporation
Milk quality incentives Richard h. bennett PH.D.,P.A.S
Neb guide: using the callfornia mastitistest G81-556-A
NEB Guide: the somatic cell count and milk quality G93-1151-A
Producing milk with a low bacteria G83-678-A

www.farsvet.org.ir  برداشت از

دستورالعمل كنترل بيماري تورم عفوني بيني و ناي گاو

مقدمه:
عامل بيماري تورم عفوني بيني و ناي گاو، Bovine Herpes Virus-1، يك آلفا هرپس ويروس است. اين ويروس داراي 3 تحت تيپ مي باشد.

الف. BHV-1.1 يا ويروسهاي ) IBR-like) كه مسبب فرم تنفسي بيماري است و سقط جنين نيز ايجاد مي كند.

ب. BHV-1.2 يا ويروسهاي (likeـIPV ) كه مسبب فرم تناسلي بيماري است . BHV-1.2 داراي دو تحت تيپ a BHV-1.2 مسبب سقط جنين وb BHV-1.2 (سقط جنين ايجاد نمي كند) مي باشد.

ج . BHV-1.3 كه BHV-5 نيز خوانده ميشود كه ايجاد آنسفاليت مي كند.

هرپس ويروس عامل تضعيف كننده سيستم ايمني بوده لذا زمينه را براي ايجاد عفونتهاي ثانويه فراهم مي نمايند .از خواص ديگر ويروس پنهان شدن Latency) ) و پايداري است كه با فراهم شدن شرايط مناسب فعال شده وتظاهر مي نمايد

اين بيماري در گاو گستره جهاني دارد . در اروپا ، آسيا ، آمريكاي شمالي ،‌آفريقا، ‌استراليا و حتي در زلاند نو مشاهده شده است . مطالعات سرم شناسي حاكي از آنست كه بر حسب وضعيت واكسيناسيون بين 10 تا 50 در صد گاوها سرم مثبت بوده اند. مشكل تنفسي در گله هاي گاو گوشتي متداول تر است

مطالعه سير بيماري در انگلستان در دهه 1960 نشان داده است كه كمتر از 10 درصد گاوها سرم مثبت بوده اند. از اواسط تا اواخر دهه 1970 ميزان شيوع عفونت بطور قابل ملاحظه اي افزايش يافته است و تا قبل از سال 1986، 35 در صد از دامها و 48 در صد گله ها مثبت بوده اند .

در استراليا در گله هاي گاو گوشتي تا 96 در صد گاوهاي نر و 52 در صد گاوهاي ماده سرم مثبت بوده است . در اسكاتلند و انگليس شمالي در10 مورد رخداد IBR شديد طي سال هاي 1978و1979 در گله هاي گوشتي و شيري حداقل 10 ، و حداكثر 90 ، با ميانگين 50 درصد داراي نشانه هاي باليني بيماري بودند.ميزان مرگ ومير بيماري بين 1 تا 3 درصد گزارش شده است.كاهش شير درهر گاو مبتلا 14 ليتر در روز به مدت 5 روز بوده است.سقط جنين در عفونت با BHV-1 در هر مرحله آبستني مي تواند اتفاق بيفتد ولي غالباً در سه ماهه آخر آبستني تشخيص داده مي شود. ميزان سقط جنين از رخداد بيماري در يك گله شيري 160 راسي در انگلستان 4/9 درصد بوده است (كامرون، 1981) . مطالعات ديگري طي پنج سال 1980-1995 در انگلستان، بطور متوسط ميانگين سقط جنين ناشي از بيماري IBR را 25/0 در صد نشان مي دهد.
در ايران هرپس ويروس گاوي در سال 1352 براي نخستين بار از تعدادي ماده گاو آبستن وارداتي از انگلستان توسط دكتر حضرتي جدا شد. از آن سال تا كنون آلودگي به هرپس ويروس گاوي بارها در بين گاوهاي نژاد خارجي گاوداري هاي اطراف تهران و ساير استان ها مشاهده شده است. طي مطالعه اي در سال هاي 1378 تا 1379 از 9968 نمونه سرم توسط آقاي دكتر گارگر مؤخر، نتايج 30 درصد آلودگي سرمي را نشان داد . همچنين نتيجه مطالعه در چند واحد گاوداري صنعتي تهران و اصفهان در سال 1380 توسط سازمان دامپزشكي نشان دادكه دامنه آلودگي سرمي در اين واحدها 80 تا 95 درصد مي باشد.

انتقال عفونت :
منابع اصلي عفونت ترشحات بيني، ترشحات سرفه اي ، ترشحات دستگاه تناسلي، اسپرم ، مايعات و بافتهاي جنيني است . ويروس قادر است در اسپرم منجمد در برودت 196 - درجه سانتي گراد تا يك سال زنده بماند.انتقال بيماري از طريق تماس مستقيم و مقاربتي ( Veneral) صورت مي گيرد. در صورت تماس با ترشحات (تنفسي ، چشمي و دستگاه توليد مثل ) آلوده، بيماري انتقال مي يابد .
اين بيماري علاوه بر گاو در بعضي از دامهاي ديگر نظير گوزن در انگلستان و كانادا نيزمشاهده شده است.

نشانه هاي بيماري:
تورم مخاط بيني همراه با زخم هاي مشخص بيني، تورم ناي، تب، تورم ملتحمه، سرفه، ترشحات بيني، تورم غلاف قضيب، تورم واژن وفرج، فرم سيستميك حاد در گوساله هاي تازه متولد شده و يا سقط جنين و آنسفاليت ميباشد .

تشخيص:
جدا سازي يا شناسايي ويروس: با استفاده از كشت سلولي ياPCR و RFLPs

راه تشخيص سرمي : Serum- Neutralization(SN) و الايزا.

اهميت اقتصادي بيماري :
بيماري داراي اثرات زيانباري در دام هاي آلوده بشرح زير مي باشد: سقط جنين، ناباروري در گاوهاي نر، كاهش توليد، مرگ ناشي از فرم تنفسي بيماري در تمام سنين، مرگ ناشي از فرم بسيار كشنده بيماري در گوساله هاي جوان، هزينه درمان به علت عفونت هاي ثانويه باكتريايي دستگاه تنفسي، عفونت پنهان در دامهاي مولد كه موجب بروز مشكلات و محدوديت در تجارت ملي، منطقه اي و بين المللي دام و اسپرم و ورود دام مولد به مراكز تلقيح مصنوعي مي گردد.

استراتژي مبارزه با بيماري :

ريشه كني :
در بعضي از كشورها مانند دانمارك و سوئيس با شناسايي و حذف دام سرم مثبت به صورت مرحله به مرحله به ريشه كني اقدام نموده اند . اين عمليات با آزمايش هاي ساليانه دام هاي گله، حذف موارد مثبت و ممنوعيت تجارت دام هاي سرم مثبت آغاز شده و در نهايت به ريشه كني ختم شده است .

راه كار كنترل و ريشه كني بيماري :

1. انجام اقدامات بيوسكيوريتي (امنيت حياتي) سختگيرانه در دامداري هاي صنعتي.
2. محدوديت در خريد و فروش گاوهاي سرم مثبت IBR به واحدهاي پاك از بيماري.
3. استفاده از واكسن كشته: با توجه به عدم شناخت كامل آنتي ژن هاي شايع در فارم ها، زمان كوتاه ايمني زايي واكسن (مدت 4 ماه) و تداخل واكسيناسيون در شناسايي موارد مثبت سرمي، با اجراي اقدامات بيوسكيوريتي، انجام آزمايشي واكسيناسيون با واكسن كشته در چند واحد درگير با همكاري داوطلبانه دامدار و دامپزشك مسئول بهداشتي فارم زير نظر سازمان دامپزشكي كشورصورت پذيرفته و پس از آناليز نتايج براي امكان استفاده از واكسيناسيون اتخاذ تصميم خواهد گرديد..

گوساله هاي تازه متولد شده مورد توجه بسياري واقع شده است. در يك مطالعه دانشگاهي در مورد

ضدعفوني كردن ناف، گوساله هايي كه ناف آنها ضد عفوني نشده بود، ميزان مرگ و مير 18 درصدي داشتند و

در مقابل گوساله هايي كه ناف آنهاضدعفوني شده بود در حدود 7 درصد مرگ و مير نشان دادند. ( در مقايسات ا

نجام شده توسط دانشگاه كرونل گوساله هايي كه عفونت ناف آنها درمان نشده بود در 3 ماهگي 15/5 پوند

وزن كمتري نسبت به گوساله هايي كه با اِِين مشکل مواجه نبودند، داشتند. حالا سئوال اينجاست كه حالات

طبيعي و غير طبيعي چيست و چطور مي توان از مشكلات پيشگيري كرد

توبركولين :

بطور كلي عصاره ميكروب سل ( انساني ، گاوي ، مرغي ) توبركولين نام دارد . يكنوع توبركولين به نام PPD-PURIFIED PROTEIN DERIVATIVE است . PPD به شكل زير تهيه ميشود :
ابتدا باسيل سل را در محيطهاي شيميايي كشت ميدهند و سپس محصول بدست آمده را بوسيله بخار در اتوكلاو ميكشند . در مرحله بعد حاصل را از صافي هاي مخصوص عبور داده و بوسيله اسيد تري كلرو استيك ته نشين ميكنند . ماده بدست آمده را بطور مكرر شستشو داده و حاصل را در محلولهاي تامپون تعليق ميكنند . آنچه بدست ميآيد همان PPD است كه در تست توبركولين مورد استفاده قرار ميگيرد . هر سانتي متر مكعب توبركولين پستانداري محتوي 2 ميليگرم و توبركولين مرغي حاوي 5/0 ميليگرم پروتئين خالص است .

جنبه هاي ويژه حساسيت نسبت به توبركولين :

محل تزريق :
حساسيت نسبت به تزريق بين جلدي توبركولين در نقاط مختلف بدن متفاوت است .در گاو حساسيتهاي نسبي مناطق مختلف بدن نسبت به توبركولين و يونين به صورت زير تعيين شده است :
ناحيه پشت 1 ، بالاي پهلو 75/1 ، پايين پهلو 5/2 ، گردن 75/2-3. همچنين ناحيه گردن بيشتر از چين مقعدي حساسيت دارد و اين مزيت را داشته كه واكنشها مشخص ترند.

قدرت POTENCY توبركولين ها :
جهت داشتن حداكثر ويژگي ، توبركولين تهيه شده از مايكوباكتريوم بوويس توصيه شده و بايد به صورت PPD ( مشتق خالص پروتئيني )فراهم گردد. جهت بدست آوردن حداكثر ويژگي ، تعيين مقدار مناسب توبركولين واجد اهميت بوده و خود يكي از مسائل مهم در تست توبركولين است . مقدار 5000 و 10000 واحد توبركولين ( 1/0 ميلي ليتر توبركولين حاوي 1/0 يا 2/0 ميليگرم PPD گاوي )مناسب ترين مقدار است .

در روند تست توبركولين در سطح يك گاوداري ميتوان بطور كلي گاوهاي موجود در گاوداري را به چهار گروه تقسيم نمود :

گروه اول : گاوهايي كه آلودگي به عامل مسببه سل گاوي را نداشته و در تست توبركولين واكنش منفي نشان ميدهند . ( منفي واقعي )

گروه دوم : گاوهايي كه آلودگي به عامل مسببه سل گاوي را نداشته و در تست توبركولين واكنش مثبت نشان ميدهند . ( مثبت كاذب )

گروه سوم : گاوهايي كه آلودگي به عامل مسببه سل گاوي را داشته و در تست توبركولين نيز واكنش مثبت نشان ميدهند . ( مثبت واقعي )

گروه چهارم : گاوهايي كه آلودگي به عامل مسببه سل گاوي را داشته و در تست توبركولين واكنش منفي نشان ميدهند . ( منفي كاذب ) گاوهايي كه در اين گروه قرار ميگيرند ، به علت اينكه ممكن است نسبت به تست توبركولين واكنش نشان نداده و ميتوانند باعث حفظ آلودگي در سطح گاوداري گردند ، مهم ميباشند. اين دسته از گاوها شامل موارد زير ميباشند :

الف : گاوهاي با جراحت پيشرفته بيماري كه باسيلها از طريق اين دسته از دامها به نوعي با جريان هواي تنفسي ، پوست يا مجراي روده در ارتباط هستند و اين دسته از گاوها انتشاردهنده هاي مشخص بيماري بوده و ممكن است نسبت به تست توبركولين واكنش نشان ندهند .

ب : گاوهاي در مراحل اوليه بيماري ، قبل از اينكه هر گونه جراحتي مشاهده شود ، ممكن است مايكوباكتريومهاي زنده را از طريق موكوس بيني و ناي دفع كنند و اين دسته از گاوها تا شش هفته بعد از آلودگي به تست توبركولين واكنش مثبت نشان نمي دهند.

ج : گاوهاي مسلول ممكن است قبل و تا شش هفته پس از زايش وارد پريود از بين رفتن حساسيت شوند و به تست توبركولين واكنش مثبت نشان ندهند .

د: برخي از گاوهاي آلوده پس ازتزريق توبركولين نسبت به تزريقات بعدي توبركولين غير حساس شده و واكنش نشان نميدهند.

ه : ممكن است گاوهاي پير آلوده به علت پديده بي پاسخي( آنرژي ) به تست توبركولين واكنش نشان ندهند .

در رابطه با بيماري سل و تست توبركولين توجه به نكات زير مهم ميباشد :

1 ـ در رابطه با گاوها ، منشا ايجاد آلودگي،گاوهاي آلوده ميباشند .

2ـ تمامي دامهايي كه در برابر تست توبركولين واكنش مثبت نشان ميدهند ( غير از موارد مثبت كاذب ) توانايي انتشار بيماري به حيوانات سالم رادارند .

3ـ معمولاً حساسيت به توبركولين در دامها شش هفته بعد از آلودگي اوليه و در انسانها 10-2 هفته بعد از آلودگي ظاهر ميشود . البته زمان شكل گيري و بروز پديده حساسيت نسبت به توبركولين در انسان و حيوان بعد از ابتلا به عفونت سلي بستگي مستقيم به تعداد باسيلهاي وارده به بدن و قدرت تكثير آنها دارد.


نكات مهم :

1 ـ چنانچه گاوي در تست توبركولين بعنوان راكتور مثبت شناخته شد ، بايد در كوتاه ترين زمان ممكن
( حداكثر ظرف مدت 20 روز ) به كشتارگاه اعزام گردد و به علت احتمال بروز پديده آنرژي ، انجام تست مجدد در مورد اين دسته از گاوها تحت هيچ شرايطي مجاز نميباشد .

2 ـ چنانچه گاوي در دو نوبت تست متوالي توبركولين بعنوان مشكوك تشخيص داده شود ، به عنوان رآكتور تلقي گرديده و بايد به كشتارگاه اعزام شود .

3 ـ در هنگام تست مجدد گاوهاي مشكوك بايد كليه گاوهاي موجود در گاوداري نيز تست توبركولين شوند .

4 ـ در گاوداريهايي كه براي اولين بار تست سل ميشوند، در صورت منفي بودن ، برگه اعلام نتايج و اخطارهاي قانوني با مدت اعتبار سه ماه به گاوداري داده ميشود .

5 ـ تا زمانيكه در گاوداري آلوده ( داراي موارد رآكتور يا مشكوك سلي ) نتايج تست توبركولين منفي گردد ، عمليات تست و كشتار هر سه ماه يكبار تكرار خواهد شد . بديهي است گاوداريهايي كه داراي برگه اعلام نتايج و اخطارهاي قانوني با مدت اعتبار سه ماه ميباشند ، پاك تلقي نگرديده و برگه صادره صرفاً بيانگر تحت پوشش بودن گاوداري فوق در برنامه كنترل سل گاوي است .

6 ـ در صورت رعايت كامل ضوابط بهداشتي و قرنطينه اي توسط دامدار و با در نظر گرفتن وضعيت آلودگي سل در گاوداريهاي مجاور ، در گاوداريهايي كه داراي برگه اعلام نتايج با تاريخ اعتبار ششماهه باشند آزمايش مجدد پس از شش ماه بعمل آمده و چنانچه نتيجه آزمايش اخير نيز منفي باشد ، برگه اي كه مدت اعتبار آن يكسال است به گاوداري فوق داده ميشود.

7 ـ در گاوداريهايي كه داراي برگه اعلام نتايج با اعتبار يكساله ميباشند تا زمانيكه كليه منطقه ريشه كني پاك از بيماري اعلام نشده حداقل همه ساله تست سل انجام و درصورت منفي بودن و رعايت كامل ضوابط بهداشتي و قرنطينه اي توسط دامدار ، برگه اعلام نتايج با اعتبار يكسال به گاوداري فوق داده ميشود .

تذكرات مهم در رابطه با گاوداريهاي آلوده از نظر بيماري سل(داراي مواردراكتور مثبت و مشكوك سلي)

ـ عدم خريد و فروش گاو

ـ اعزام گاو راكتور به كشتارگاه در طي مدت تعيين شده

ـ قرنطينه نمودن كامل دام يا دامهاي مشكوك بطور جداگانه از گله و جدا از يكديگر

ـ ضد عفوني بهار بندها ، جايگاه ها و لوازم با فنل 5 در صد

ـ جمع آوري كود و فضولات و سوزاندن آنها در فواصل زماني كوتاه

ـ احداث حوضچه ضد عفوني مناسب

ـ احداث يا تصحيح وضعيت نرده هاي تست سل در بهاربندها

توصيه هاي مهم در رابطه با گاوداريهاي آلوده از نظر بيماري سل(داراي مواردراكتور مثبت و مشكوك سلي)

ـ حذف گاوهاي پير ، وازد ، لاغر و با كاهش توليد شير

ـ تصحيح وضعيت استقرار بهاربندها و جايگاه هاي دام

ـ محدوديت در نقل و انتقال گاوها در بين بهار بندهاي مختلف تا حد امكان و تا تست مجدد

ـ تست سل كليه كارگران و افراد مرتبط با دام از طريق مراكز بهداشت منطقه و دارا بودن گواهي معتبر
سلامتي از نظر بيماري سل

:وضعيت گاوداري تست شده :

منفي ـــــــ تست در سه ماه بعد ــ منفي ـــ برگه سه ماهه
ـــــــ تست در سه ماه بعد ـــ منفي ــــ برگه شش ماهه
ـــــــ تست در شش ماه بعد ـــ منفي ـــ برگه يكساله
ـــــــ تست سالانه ـــــ منفي ــــــ برگه يكسالانه

مشكوك ـــــ تست مجدد كل گاوداري در سه ماه بعد
مشكوك ــــــ اعزام به كشتارگاه ـــ برگه سه ماهه
مثبت ــــــــ اعزام به كشتارگاه ــــ برگه سه ماهه
منفي ـــــــــ برگه سه ماهه
مثبت ــــــــ اعزام به كشتارگاه ــــــ برگه سه ماهه

بايد توجه داشت كه در موارد زير ممكن است تفسير آزمايش توسط عامل بطور غلط انجام گرفته و نتيجه نادرست بدست آيد :

1ـ استفاده از PPDيا پادگن ضعيف :

بطور كلي توبركولينهاي PPD پستانداري و مرغي از باسيلهاي سل انساني و مرغي ساخته ميشود و ارزش آن با نمونه هاي بين المللي بطريقه بيولوژيكي و بيو شيميايي سنجيده شده است . هر سانتي متر مكعب توبركولين PPD پستانداري محتوي 2 ميليگرم و PPD مرغي 5/0 ميليگرم پروتئين خالص است . اين توبركولينها در شيشه هاي 5 سانتي متر مكعبي تحويل ميشود و در شرايط مناسب از تاريخ تهيه تا مدت يكسال قابل استفاده است .بديهي است چنانچه ساخت و تاريخ مصرف توبركولين به درستي مورد توجه قرار نگيرد ، در نتيجه تست تاثير گذار خواهد بود .

2 ـ استفاده از PPD يا پادگن آلوده :

هر گونه آلودگي در PPD يا پادگن ميتواند نتيجه غلط در هنگام تفسير را باعث شود . در اين ارتباط لازم است كه عامل هنگام برداشت توبركولين از سرنگ كاملاً تميز و ضدعفوني شده استفاده نمايد تا آلودگي موجود در سر سوزن سرنگ به داخل توبركولين موجود در فلاكن انتقال نيابد .

3ـ نگهداري غلط توبركولين :
توبركولين را بايد در جاي سرد و خشك و در تاريكي نگاهداري نمود . بديهي است نگهداري غلط توبركولين در محيطهاي آلوده ، درجه حرارت نامناسب يا در معرض نور قدرت آن را كاسته و ميتواند باعث بروز پاسخهاي غلط گردد. در اين ارتباط توجه به اين نكته حائز اهميت است كه حمل توبركولين از محيط اداره به گاوداريها بايد با در نظر گرفتن شرايط زنجيره سرد صورت گيرد . درجه حرارت مناسب جهت نگهداري توبركولين 4 درجه سانتي گراد بالاي صفر است .

4ـ تزريق كمتر از ميزان لازم :
براي انجام تست بايد ميزان 1/0 سي سي توبركولين مرغي و پستانداري را در ناحيه مناسب تزريق نمود چنانچه ميزان تزريق كمتر از ميزان ذكر شده باشد ( با توجه به اينكه واكنش حاصل نوعي واكنش ايمنولوژيك است ) پاسخ حاصله نمي تواند قابل اتكا باشد . از اينرو توجه عامل بايد به اين نكته معطوف باشد كه نبايد در هنگام تزريق هيچگونه نشتي از ناحيه سر سوزن سرنگ وجود داشته باشد . براي اين منظور بهتر است كه سوزن بطور مورب و به سمت پايين وارد پوست گردد.

5 ـ استفاده از سرنگ يا كوليس نامناسب يا خراب :
عامل بايد قبل از انجام تست يا قرائت نتايج ، لوازم كار خود را بدقت مورد بازرسي قرار داده تا از درستي و سالم بودن آنها اطمينان كامل پيدا كند . براي مثال سرنگي كه از محل واشر آن نشتي دارد را نميتوان مورد استفاده قرار داد و يا چنانچه سرسوزن سرنگ كج باشد ممكن است تزريق بطور صحيح و با ميزان لازم صورت نگيرد. همچنين لازم است عامل قبل شروع تست سرنگ را هواگيري نمايد.

6 ـ عدم مهارت عامل در حين تزريق :
لازم است در هنگام تزريق به اين نكته مهم توجه داشت كه توبركولين را در ناحيه بين جلد تزريق نمود و چنانچه تزريق توبركولين به جاي بين جلد در ناحيه زير پوست انجام شود واكنش مورد نظر اتفاق
نيفتاده و نتيجه حاصله غلط ميباشد .از اين رو رعايت زاويه تزريق امري مهم ميباشد . يعني عامل بايد هنگام تزريق ، سرنگ را بطور مورب در دست گيرد تا احتمال تزريق به ناحيه زير پوست ( خصوصا در گوساله يا دامهايي كه ضخامت پوست ناحيه گردن آنها كم است ) وجود نداشته باشد .

7ـ عدم مهارت و دقت در هنگام قرائت نتايج :
عامل بايد در هنگام قرائت نتايج تست سل كاملاً به كار احاطه داشته باشد بطوري كه دام مورد نظر بايد بطور كامل مقيد گرديده و محل تزريق به دقت مورد بررسي و ملامسه قرار گيرد تا هر گونه شرايط غير طبيعي مورد توجه قرار گيرد .همچنين از آنجاييكه منظور از قرائت نتايج تست سل نوعي اندازه گيري كمي و ميليمتري است از اين رو لازم است ميزان فشار دست عامل بر روي كوليس مدرج در هنگام اندازه گيري ضخامت پوست و ضخامت محل تزريق توبركولين مرغي و پستانداري به يك اندازه و بطور يكنواخت باشد .

واكنشهاي منفي كاذب ( بي پاسخي يا آنرژي ) در موارد زير اتفاق ميافتند :

موارد زير در رابطه با هر دو نوع تست منفرد و تست مقايسه اي صادق است .

1 ـ موارد پيشرفته سل
2 ـ موارد اوليه آلودگي ( 6 هفته اول آلودگي)
3ـ تا 6 هفته بعد از زايش : گاوهاي مسلول قبل و پس از زايش وارد پريود از بين رفتن حساسيت ميشوند و 30
درصد آنها واكنشهاي منفي نشان ميدهند كه پس از گذشت زمان 6-4 هفته مجددا به
حالت اول برميگردند . فقدان حساسيت احتمالا ناشي از انتقال لمفوسيتها از پوست به
داخل جريان خون عمومي و متعاقبا در ناژ آنها به داخل آغوز است . گوساله هايي كه با
اين آغوز تغذيه ميشوند تا مدت 3 هفته بعد از تولد حتي اگرآلوده نباشند واكنش مثبت
نشان ميدهند .
4 ـ دامهاي غير حساس شده در اثر تزريق توبركولين ( (Desensitization
هنگاميكه در آزمايش توبركولين با گاوي مشكوك مواجه هستيم ، تجديد تست در اين
دام به علت پديده از بين رفتن حساسيت ( (Desensitizationبه علت جذب توبركولين و
ساير پروتئينهاي خارجي،پيچيدگي خاص خودرا دارد.از بين رفتن حساسيت پس از تزريق
زير جلدي طولاني تر است.پس از تست منفرد (single . intradermal . test )دوره زماني از
بين رفتن حساسيت كوتاه ميباشد. دوره زماني از بين رفتن حساسيت تست منفرد تا دو
ماه و دوره زماني از بين رفتن حساسيت پس از تست استورمونت (stormont . test )
ممكن است تا مدت شش ماه دوام داشته باشد پديده فوق ميتواند موجب پنهان ساختن
واكنش مثبت گردد. بدين معني كه چنانچه پس از تزريق توبركولين و دردوره زماني از بين
رفتن حساسيت ، دامي موردآزمايش قرار گيرد هيچگونه واكنشي در دام آلوده بوجود
نخواهد آمد .
5 ـ گاوهاي پير

واكنشهاي مثبت كاذب در موارد زير اتفاق ميافتند :
نوع آلرژن تست منفرد تست مقايسه اي

1ـ آلودگي با ميكروب سل انساني دارد دارد
( مايكوباكتريوم توبركولوزيس )

2ـ آلودگي با ميكروب سل مرغي دارد ندارد
( مايكوباكتريوم آويوم )

3ـ آلودگي با بيماري يون دارد ندارد
( مايكو باكتريوم پاراتوبركولوزيس)

4ـ موارد واكسيناسيون يون دارد ندارد

5 ـ مايكوباكتريومهاي غير بيماريزا دارد - +
( يا محيطي مانند سل پوستي و ... )

6 ـ نوكارديا فارسي نيكوس دارد ؟

حساسيت و ويژگي تست توبركولين مقايسه اي در ايران :

بر اساس تحقيق انجام شده در ايران حداقل ميزان حساسيت و ويژگي تست توبركولين مقايسه اي دركشور به ترتيب 8/98 درصد و 72 درصد ارزيابي گرديده است .
نحوه نمونه برداري از لاشه گاوهاي هاي راكتور سلي و گاوهاي غير توبركولينه سلي

توضيح : گاو راكتور سلي ، گاوي است كه درتست توبركولين مثبت شناخته شده و به كشتارگاه اعزام ميشود .
گاو غير توبركولينه سلي ،گاوي است كه بدون آنكه تست توبركولين شده باشد بطور تصادفي
در كشتارگاه ذبح گرديده و در حين بازرسي پس از كشتار واجد جراحات سلي ميباشد .و لازم
است در رابطه با گاوهاي فوق فرم شماره 5 مبارزه با سل گاوي تكميل گردد.

در رابطه با گاوهاي راكتور سلي، از اندامها و بافتهاي به شرح زير نمونه برداري ميگردد :

1 ـ عقده لنفاوي عقب حلقي داخلي ناحيه سر(( RETROPHARYNGEAL كه دردو طرف عقب حلق در محل اتصال استخوان هيپوئيد به استخوان هاي سر قرار داشته و عقده نسبتا درشتي است .

2 ـ عقده هاي لنفاوي مدياستينال ( MEDIASTINAL ) كه در بافت مدياستينال بين ريه ها و چسبيده به مري قرار گرفته اند .
3 ـ عقده هاي لنفاوي پيش كتفي يا گردني سطحي (PRESCAPULAR) دوطرف بدن كه به اندازه يك كف دست در جلوي مفصل شانه قرار گرفته اند .
4 ـ عقده هاي لنفاوي ايلياك (ILIAC) كه در بين چربيهاي مدخل لگن قرار گرفته اند .
5 ـ عقده لنفاوي پس زانويي (POPLITEAL) دو طرف بدن كه در فضاي پس زانو در مركز عضلات دو سر ران ، عضله نيم غشايي و نيم وتري بلافاصله بالاي مفصل STIFLE در بين توده هاي چربي قرار دارند.
6 ـ عقده لنفاوي كشاله راني(PRECRURAL) دو طرف بدن كه در سطح خارجي لاشه در بين توده چربي قرار ميگيرند .
7 ـ عقده لنفاوي مزانتريك ( روده اي ) كه بصورت زنجيري در ناحيه مزانتر قرار گرفته اند و لازم است حداقل پنج عقده لنفاوي بطور تصادفي نمونه برداري شود .
8 ـ عقده لنفاوي فوق پستان (SUPRA.MAMMARY)
9 ـ در صورت مشاهده جراحت سل موضعي در لاشه ، علاوه بر عقده هاي لنفاوي ذكر شده بخشي از بافت در گير داراي جراحت به همراه عقده لنفاوي مربوطه برداشت ميشود .
10 ـ در صورت مشاهده جراحات سل عمومي در لاشه ، علاوه بر عقده هاي لنفاوي ذكر شده بخشي از ريه ، كبد ، كليه ، و قلب و غيره (بسته به وسعت جراحت)و عقده لنفاوي مربوطه به آن برداشت ميشود .

توجه مهم ـ در صورتي كه لاشه فاقد جراحت مرئي سلي باشد در اين صورت از عقده هاي لنفاوي ذكر شده در بالا ( رديف هاي 8-1 ) نمونه برداري خواهد شد .

در رابطه با گاوهاي غيرتوبركولينه سلي، از اندامها و بافتهاي به شرح زير نمونه برداري ميگردد :

1 ـ در صورت مشاهده جراحت سل موضعي در لاشه ، بخشي از بافت در گير داراي جراحت به همراه عقده لنفاوي مربوطه برداشت ميشود .
2 ـ در صورت مشاهده جراحات سل عمومي در لاشه ، بخشي از ريه ، كبد ، كليه ، و قلب و غيره (بسته به وسعت جراحت)و عقده لنفاوي مربوطه به آن برداشت ميشود .

طريقه ارسال نمونه ها :

كليه نمونه هاي برداشت شده از يك راس گاو رآكتور سلي يا غير توبركولينه سلي در داخل يك ظرف مناسب قرار داده شده و با توجه به دستورالعملهاي سازمان دامپزشكي كشور در رابطه با ارسال نمونه مرضي ، به دفتر بررسي ، مبارزه و مراقبت بيماريهاي دامي ارسال ميگردد.

سازمان دامپزشكي كشور
فرم شماره 1 : گزارش روزانه عملكرد اكيپ مبارزه با بيماري سل گاوي
مخصوص ارسال به شبكه دامپزشكي شهرستان

اداره كل دامپزشكي استان ................. شبكه دامپزشكي شهرستان ................ تاريخ قرائت .....................
نام و نام خانوادگي اعضا اكيپ :
نام گاوداري :
آدرس گاوداري :

نوع گاوداري : صنعتي ـ نيمه صنعتي ـ سنتي

تعداد گاو توبركولينه : ـ تعداد منفي : ـ تعدادراكتور مثبت : ـ تعداد مشكوك:

شبكه دامپزشكي شهرستان ، بر اساس نتايج تست سل گاوداري با مشخصات بالا :

كليه گاوهاي تست شده منفي بوده اند .

گاوداري فوق داراي مورد ( موارد ) راكتور مثبت سلي بوده ، لذا تعداد ............... كارت مشخصات گاو راكتور سلي ( كارت مخصوص اداره ) جهت ارسال به كشتارگاه تنظيم گرديد كه به پيوست اين گزارش بوده و همچنين به همين تعداد كارت مشخصات گاوراكتور سلي ( مخصوص دامدار ) به صاحب گاوداري تحويل گرديده است .
گاوداري فوق داراي مورد ( موارد ) مشكوك با شماره گوش فلزي و كد سريال به شرح زير ميباشد :

ـ همچنين برگ اعلام نتايج و اخطارهاي قانوني در دو نسخه تنظيم گرديد كه يك نسخه آن تحويل دامدار شده و نسخه ديگر به پيوست اين گزارش ميباشد .
ـ بعلاوه شماره گوش و كد سريال گاوهاي تست شده كه در برگه ضميمه فرم شماره 1 ثبت گرديده به پيوست اين گزارش ميباشد . مساحت امكنه ضد عفوني شده( به متر مربع ) :

توضيح : منظور از گاوداري صنعتي ، گاوداري است كه نگهداري و پرورش گاو براساس شيوه هاي متداول و پيشرفته علم دامپروري و با رعايت اصول تغذيه ، بهداشت ، اصلاح نژاد و مديريت با بكارگيري آخرين پديده هاي مربوطه باشد . منظور از گاوداري نيمه صنعتي،گاوداري است كه نگهداري و پرورش گاو در آن براساس شيوه هاي پيشرفته ذكر شده نبوده اما درعين حال مواردي از اصول بهداشتي ، مديريتي و صنعتي در آن اعمال ميگردد. منظور از گاوداري سنتي ، گاوداري است كه نگهداري و پرورش گاو در آن بصورت سنتي و مرسوم انجام ميگيرد .
نام ونام خانوادگي و امضاء دامپزشك مسئول اكيپ